CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) là gì ? Tìm hiểu cụm từ “Carbon Border Adjustment Mechanism” ảnh hưởng những gì đối với ngành thương mại của EU.
Trong nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính và đạt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050, Liên minh châu Âu (EU) đã ban hành một loạt chính sách khí hậu nghiêm ngặt. Một trong những chính sách gây chú ý và ảnh hưởng toàn cầu là CBAM – Carbon Border Adjustment Mechanism, tạm dịch là Cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới.
1. CBAM là gì ?
CBAM là một loại “thuế carbon nhập khẩu” áp dụng đối với các hàng hóa có cường độ phát thải cao khi được đưa vào thị trường EU. Thay vì cho phép hàng nhập khẩu “né” các quy định môi trường nghiêm ngặt, CBAM đảm bảo rằng tất cả hàng hóa, dù sản xuất ở đâu, đều phải trả chi phí carbon công bằng.
Hiểu một cách đơn giản: nếu một doanh nghiệp ngoài EU muốn bán thép vào châu Âu, họ phải kê khai lượng CO₂ phát thải trong quá trình sản xuất. Nếu nước xuất khẩu chưa đánh thuế carbon tương ứng, thì nhà nhập khẩu vào EU sẽ phải mua chứng chỉ CBAM để bù cho phần phát thải đó.
2. Mục tiêu của CBAM đối với EU
CBAM ra đời với ba mục tiêu chính:
- Ngăn chặn “chuyển phát thải carbon” (carbon leakage)
- Nếu EU áp thuế carbon cao mà các nước khác không có quy định tương tự, doanh nghiệp có thể dời nhà máy sang những nước có tiêu chuẩn môi trường thấp hơn rồi xuất khẩu ngược lại EU.
- CBAM được thiết kế để ngăn chặn tình trạng này, đảm bảo tính công bằng trong thương mại.
- Khuyến khích toàn cầu giảm phát thải
- Khi muốn tiếp cận thị trường EU, các quốc gia xuất khẩu buộc phải giảm phát thải để giảm chi phí CBAM.
- Điều này tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy các nước xây dựng chính sách carbon nội địa.
- Bảo vệ ngành công nghiệp EU
- Doanh nghiệp trong EU vốn đã phải trả chi phí carbon thông qua Hệ thống giao dịch phát thải (EU ETS).
- CBAM giúp cân bằng chi phí với hàng nhập khẩu, tránh cạnh tranh không công bằng.
Các lĩnh vực chịu ảnh hưởng:
Trong giai đoạn đầu, CBAM áp dụng cho các sản phẩm có cường độ phát thải cao, bao gồm:
- Thép và sắt
- Xi măng
- Nhôm
- Phân bón
- Điện năng
- Hydro
Dự kiến sau này, phạm vi có thể được mở rộng sang các ngành khác như hóa chất, nhựa, dệt may.
Lộ trình triển khai:
- 2023 – 2025: Giai đoạn chuyển tiếp. Các nhà nhập khẩu chỉ cần báo cáo lượng phát thải gắn với sản phẩm, chưa phải trả phí.
- Từ 2026 trở đi: CBAM chính thức thu phí. Nhà nhập khẩu phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải CO₂. Giá chứng chỉ sẽ được gắn với giá carbon trong hệ thống EU ETS.
3. Tác động đối với Việt Nam
Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu nhiều sang EU, đặc biệt ở các ngành chịu tác động trực tiếp của CBAM như thép, xi măng, nhôm, phân bón. Do đó, CBAM mang lại những thách thức lớn:
- Chi phí xuất khẩu tăng: Nếu công nghệ sản xuất còn lạc hậu, phát thải cao, thì sản phẩm Việt Nam khi vào EU sẽ phải chịu chi phí CBAM lớn, làm giảm sức cạnh tranh.
- Nguy cơ mất thị phần: Doanh nghiệp ở các nước đã áp thuế carbon nội địa có thể được trừ bớt phí CBAM, trong khi Việt Nam chưa có hệ thống thuế carbon đầy đủ, nên có thể bất lợi hơn.
- Áp lực chuyển đổi công nghệ: Các ngành công nghiệp buộc phải đầu tư vào quy trình sản xuất sạch, tiết kiệm năng lượng, nếu không muốn bị loại khỏi thị trường EU.
4. Thử thách đối với Việt Nam và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
Chi phí xuất khẩu tăng cao
- Các ngành như thép, xi măng, nhôm, phân bón, điện – vốn là thế mạnh xuất khẩu của Việt Nam – đều nằm trong diện chịu CBAM.
- Công nghệ sản xuất trong nước còn sử dụng nhiều than, dầu → phát thải cao → khi vào EU phải trả thêm chi phí CBAM, làm giảm sức cạnh tranh.
Nguy cơ mất thị phần tại EU
- Doanh nghiệp ở các nước đã áp thuế carbon nội địa (ví dụ: Canada, Nhật, Hàn) có thể được trừ bớt phí CBAM.
- Trong khi đó, Việt Nam chưa có cơ chế thuế carbon hoàn chỉnh, khiến hàng hóa Việt có thể bị bất lợi hơn khi so sánh giá thành.
Yêu cầu minh bạch về phát thải
- CBAM đòi hỏi doanh nghiệp phải báo cáo chính xác lượng phát thải CO₂ gắn liền với từng sản phẩm.
- Việt Nam hiện chưa có hệ thống MRV (Measurement, Reporting, Verification – Đo lường, Báo cáo, Kiểm chứng) đồng bộ.
- Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi đáp ứng yêu cầu minh bạch của EU.
Áp lực đổi mới công nghệ
- Để giảm phí CBAM, doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ sản xuất sạch hơn, như lò điện hồ quang thay cho lò cao trong luyện thép, hay dùng năng lượng tái tạo thay cho than.
- Đây là khoản đầu tư lớn, trong khi phần lớn doanh nghiệp Việt là vừa và nhỏ, khả năng tài chính hạn chế.
Rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng
- Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu phụ thuộc vào nguyên liệu từ đối tác thứ ba. Nếu đối tác đó có cường độ phát thải cao, hàng Việt Nam xuất sang EU vẫn bị tính CBAM.
- Điều này tạo áp lực không chỉ cho doanh nghiệp xuất khẩu, mà cả chuỗi cung ứng trong nước và khu vực.
Tác động vĩ mô đến kinh tế Việt Nam
- EU là một trong những thị trường xuất khẩu lớn của Việt Nam (chiếm khoảng 12–14% kim ngạch).
- Nếu nhiều ngành xuất khẩu gặp khó, có thể ảnh hưởng tới tăng trưởng GDP, việc làm và cán cân thương mại.
Tuy nhiên, CBAM cũng mở ra cơ hội:
- Thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam đi nhanh hơn trên con đường chuyển đổi xanh.
- Ai đầu tư sớm vào công nghệ sạch sẽ có lợi thế cạnh tranh dài hạn.
- Nhà nước có thêm động lực để triển khai các chính sách carbon nội địa (thuế carbon, hệ thống giao dịch phát thải).
5. Kết luận
CBAM là một chính sách mang tính bước ngoặt của EU, vừa là hàng rào thương mại, vừa là công cụ chống biến đổi khí hậu toàn cầu. Đối với các quốc gia xuất khẩu như Việt Nam, CBAM đặt ra thách thức lớn về chi phí và công nghệ, nhưng cũng tạo động lực mạnh mẽ để chuyển đổi sang sản xuất xanh. Muốn tận dụng cơ hội, Việt Nam cần nhanh chóng xây dựng hệ thống đo lường phát thải minh bạch, triển khai cơ chế định giá carbon trong nước, và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch. Chỉ khi đó, hàng hóa Việt Nam mới có thể tiếp tục đứng vững tại thị trường EU trong kỷ nguyên kinh tế xanh.
