Biến đổi khí hậu không còn là một khái niệm xa vời mà đã hiện hữu trong từng bữa cơm, nguồn thu nhập và cả sự an toàn của hàng triệu người. Tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế đang trở thành thách thức phát triển cấp bách.
Sinh kế là gì?
Sinh kế (livelihoods) có thể hiểu là toàn bộ cách thức con người sử dụng nguồn lực — đất đai, nước, vốn tài chính, tri thức hay quan hệ xã hội — để duy trì cuộc sống. Khi khí hậu thay đổi do sự gia tăng của khí thải nhà kính, những trụ cột này bị xáo trộn, khiến nhiều cộng đồng đứng trước nguy cơ mất ổn định.
Sinh kế toàn cầu trong vòng xoáy rủi ro
Theo báo cáo Country Climate and Development Report của Ngân hàng Thế giới (2022), Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia dễ tổn thương bậc nhất trước biến đổi khí hậu. Nếu không có các biện pháp thích ứng kịp thời, thiệt hại kinh tế có thể lên tới 523 tỉ USD vào năm 2050. Riêng năm 2020, thiên tai đã gây tổn thất khoảng 10 tỉ USD, tương đương 3,2% GDP, với những hệ quả trực tiếp từ bão, lũ, hạn hán đến xâm nhập mặn và lũ quét.
Điều này cho thấy tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế không chỉ là câu chuyện môi trường mà đã trở thành vấn đề phát triển kinh tế – xã hội toàn cầu.
Những sinh kế dễ tổn thương nhất
Nông nghiệp, thủy sản, sinh kế ven biển và vùng dân tộc thiểu số miền núi là những nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, tình trạng xâm nhập mặn ngày càng nghiêm trọng. Trong mùa khô, nước mặn đã xâm nhập sâu 40–55 km từ cửa biển vào đất liền, khiến hàng chục nghìn hecta lúa bị ảnh hưởng, có nơi mất trắng toàn bộ diện tích chỉ trong một vụ.
Theo Viện Khoa học Tài nguyên nước, ĐBSCL mất khoảng 70.000 tỉ đồng mỗi năm (gần 3 tỉ USD) do xâm nhập mặn. Trong đó, Cà Mau thiệt hại nặng nhất với 16.600 tỉ đồng, tiếp đến là Bến Tre với 11.800 tỉ đồng.
Không chỉ đồng bằng, vùng miền núi cũng đối diện thách thức lớn. Một khảo sát tại Điện Biên cho thấy hơn 60% hộ bị mất đất canh tác hoặc giảm năng suất từ 40–65%, dẫn đến thu nhập của 62% hộ giảm quá nửa so với bình thường.
Ngư dân ven biển tại Quảng Ninh, Quảng Nam, Cà Mau cũng chịu tác động từ bão, triều cường, nước biển dâng. Khảo sát 600 hộ cho thấy những gia đình chỉ phụ thuộc vào một nghề dễ bị tổn thất nặng, trong khi hộ đa dạng hóa sinh kế (nuôi tôm, cua, cá, kết hợp du lịch nhỏ) chống chịu tốt hơn.
Việt Nam: câu chuyện từ những con số
Đồng bằng sông Cửu Long, nơi được mệnh danh là “vựa lúa” của cả nước, đang trở thành tâm điểm của khủng hoảng sinh kế. 13 tỉnh trong vùng đều chịu ảnh hưởng xâm nhập mặn, với nồng độ muối đo được tại Tiền Giang, Bến Tre, Cà Mau, Kiên Giang lên tới 2,2–5‰, trong khi tiêu chuẩn nước tưới cho lúa chỉ dưới 0,5‰.
Kinh tế vùng này mất gần 3 tỉ USD mỗi năm do xâm nhập mặn, và con số còn có thể tăng cao hơn nếu mực nước biển dâng kết hợp với sụt lún đất tiếp tục diễn ra. Đây không chỉ là mất mát của người nông dân, mà còn là nguy cơ đối với an ninh lương thực và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Không ít nông hộ buộc phải bỏ ruộng, chuyển nghề hoặc di cư đến đô thị để tìm kế sinh nhai. Tại miền núi phía Bắc, các cộng đồng dân tộc thiểu số đối diện nguy cơ nghèo đói gia tăng khi đất canh tác bị xói mòn, mùa vụ thất thường, thu nhập giảm sút.
Tìm đường thoát hiểm: những giải pháp đã và đang triển khai
Để giảm tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế, nhiều giải pháp đã được áp dụng. Ở Tiền Giang, cống Nguyễn Tất Thành được xây dựng nhằm ngăn mặn, bảo vệ hơn 130.000 ha đất sản xuất hoa quả và lúa. Các địa phương khác cũng đang tăng cường trữ nước ngọt, xây hệ thống đập kiểm soát mặn.
Song song đó, nhiều hộ dân đã chuyển đổi từ trồng lúa sang cây ăn trái, nuôi tôm – lúa kết hợp, hay làm du lịch cộng đồng. Mô hình này giúp phân tán rủi ro thay vì phụ thuộc vào một loại sinh kế.
Các tổ chức quốc tế cũng khuyến nghị áp dụng bảo hiểm cây trồng, thủy sản và tăng cường hỗ trợ tài chính để người dân có khả năng phục hồi nhanh sau thiên tai. Ngoài ra, thông tin dự báo khí hậu và kiến thức về nông nghiệp thông minh với khí hậu (Climate Smart Agriculture) đang ngày càng trở thành công cụ thiết yếu để cộng đồng chủ động ứng phó.
Cảnh báo, triển vọng và hành động
Những dự báo cho thấy mùa khô sắp tới, xâm nhập mặn ở ĐBSCL có thể mạnh hơn trung bình nhiều năm, gây khó khăn lớn cho vụ Đông – Xuân. Nếu không có hành động quyết liệt, một số kịch bản dự đoán đến cuối thế kỷ 21, tới 70% diện tích ĐBSCL có nguy cơ ngập do nước biển dâng.
Trước tình hình đó, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chỉ đạo khẩn cấp về kiểm soát mặn, đồng thời triển khai Dự án Mekong Delta Integrated Climate Resilience and Sustainable Livelihoods Project với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới, hướng tới hơn 1 triệu hộ dân được chuyển đổi sinh kế bền vững.
Điều quan trọng là cộng đồng, doanh nghiệp và từng cá nhân cần cùng nhau hành động. Tác động của biến đổi khí hậu tới sinh kế không chỉ là một vấn đề khoa học mà đã gắn chặt với miếng cơm manh áo, với tương lai của hàng triệu người. Sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, lựa chọn sản phẩm thân thiện môi trường, ủng hộ các chính sách xanh như thuế carbon và chủ động cập nhật dự báo khí hậu sẽ là chìa khóa để giảm thiểu rủi ro và hướng tới phát triển bền vững.
